YAZANSeher Bakır

Dijital dünyada kişisel veri  gizliliği (mahremiyet)

 İnternetin ilk dönemlerinde yalnızca bize  sunulan bilgiye erişebiliyorken  bugün  içerik üreten kullanıcılar haline dönüşmüş durumdayız. Dijital dünya  artık hayatımızın  tam da merkezinde yer alıyor. Çoğumuz, sosyal medya hesaplarını kontrol etmeden güne  başlamıyor. We Are Social Digital 2019 raporuna göre Türkiye’nin nüfusu bugün 83 milyon ve  yaklaşık olarak 52 milyon kişi aktif olarak sosyal medyayı kullanıyor. İnternetin ve sosyal medyanın bu denli büyümesi kaçınılmaz olarak  bazı sorunları da  beraberinde getiriyor.  Sosyal medya hesaplarında  başlıca;  gidilen yerler, yenilen yemekler, yıl dönümleri vb. paylaşımlar mevcut. Bu  paylaşımlar bazen çok mahrem konulara da ilişkin olabiliyor. Çoğumuz kişisel bilgilerimiz olan; kim olduğumuz, nerede yaşadığımız, doğum tarihimiz, fotoğraflarımız, şifrelerimiz, banka hesaplarımız  ailemiz, değer verdiğimiz yada endişelendiğimiz şeyler  ile ilgili görüşlerimiz ve sorunlarımızı paylaşmakta sakınca görmüyor.  İşte tam da burada  kişisel verilerin mahremiyeti  konusu gündeme geliyor. Elbette birinin  kendisine ait kişisel bilgileri  diğer kişilere  açıp açmayacağına ve bunu yapacaksa ne ölçüde yapacağına karar verme hakkı var. Ancak günümüzde  dijital ortamda kullanılan bazı algoritmalar ile bu bilgilerin farklı ve kötü niyetli amaçlar için kullanılabileceğinin unutulmaması özellikle çocuklarımız açısından  önemli bir konu olarak karşımıza çıkıyor.   

Çocukların kişisel verilerinin gizliliğinin önemi   

 Çocuklar da tıpkı yetişkinler gibi, sosyal medyada dolaşırken, arama motorlarını, e-ticareti kullanırken, oyun oynarken, uygulama indirirken ve mobil konum hizmetlerinden yararlanırken dijital ortamda iz bırakıyor. Hatta verilerin bir kısmı daha onlar doğmadan  önce toplanıyor. Bu  verilerin toplanmasına ve kullanılmasına, çocukların bilerek onay verebilecekleri yaşa gelmeden ebevenleri aracılık ediyor.  Bu veriler  kopyalanıp, analiz edilip, saklanıp, diğer verilerle birleştirilip  üçüncü şahıslarla paylaşılıp, kâr amacıyla ya da başta  güç ve marjinal konumdakiler olmak üzere sömürülmek için kullanılabiliyor.  Dijital ortamda biriken bu verilerin  çocukların güvenliği, özel yaşamı ve gelecekteki yaşam tercihleri konusunda olumsuz etkilere yol açma potansiyeli de beraberinde geliyor.

Çocukların kişisel verilerinin gizliliği; özellikle çocukların psiko-sosyal gelişimleri, etik kurallar , çocukların kişilik hakları ve hukuk açısından önem arzediyor. Dijital Medya ve Çocuk Platformu olarak bu konulara kısaca değinmek istedik.

 Psiko-sosyal gelişim açısından yaklaşım   

 Çocukların psikolojisi üzerinde olumsuz etki eden konuların başında çocuk istismarı geliyor. İnternet ortamında bir kişiye yada bir gruba yapılan sosyal, sözel, psikolojik saldırıların tümü olarak tanımlanan siber zorbalık ve çocukların Facebook, Twitter , Instagram, whatsapp yoluyla hatta oyun portallarında bir kişinin bu ağları kullanarak çocuk ile bir mesaj yoluyla  iletişime geçerek cinsel faaliyetlerde bulunmasını sağlamak için çocuğu bir süre manipüle etmesi olarak tanımlanan siber uşaklaştırma eylemleri  çocuk istismarının sanal yolla yapılan biçimleri olarak karşımıza çıkıyor. Ve bunun sonucu olarak Sosyal medya araçları, özellikle pedofiller için  çocukları çok  rahat istismar edebilecekleri bir ortamı sağlıyor.

 Tüm bunların sonucu olarak, çocuk istismarı ve ihmali, yaşamın erken dönemlerinde karşı karşıya kalınan önemli bir stres kaynağı olarak çocuğun sağlıklı gelişimini engelliyor bedensel zararlara ve psikolojik sorunlara yol açıyor. Gerek çocuklukta gerekse yetişkinlikte sosyal, duygusal, davranışsal ve bilişsel uyum sorunları ve psikopatolojilerin olduğu bazı kaynaklarda belirtiliyor. (Claussen, Crittenden, 1991).

Etik açıdan yaklaşım

Dijital dünya pazarlamacılar açısından bir tüketiciye ulaşmanın ve etkilemenin kolaylaştığı, üretimin buna göre biçimlendirilebildiği, maliyetlerin düştüğü yeni bir evren oldu. Küresel rekabet, yüksek kar beklentisi, ekonomik sistemin tüketim odaklı oluşu, etik ile ilgili tartışmaları gündeme taşıyor. Dijital dünyada da tüketim artık  zaman ve mekandan bağımsız hale geldi.  Kullanıcılar, bu ortamda kendilerini mobil cihazlarıyla özgürleştiklerini hissetseler bile  kendilerinin tüketici olarak görüldüğü bu yeni evrende değişen  pazarlama stratejilerinin hedefi olmaktan kurtulamıyor. Kişinin mahremiyetine saygı duyma ve sınırlarını ihlal etmeme hem hukuki hem etik bir gereklilik. Haberleşme hakkı ve bunun gizliliği de mahremiyet hakkına dahil oluyor. Kullanıcıların haberleşme, bilgi toplama, alışveriş ve eğlence için internet üzerinde gerçekleştirdikleri her eylem yani onların yaşam tarzlarının şifreleri olan bilgiler toplanıyor. Bu bilgiler tüketici davranışlarını anlamada ve uygun pazarlama stratejileri kullanmada önemli bir ‘veri madeni’oluyor. Burada etik olmayan, kullanıcıların kişisel bilgilerinin haberleri ve istekleri dışında ticari bir amaçla kullanılıyor olması. Ücretsiz e-posta, arama hizmeti, sosyal platform üyelikleri, mobil uygulamalar sayesinde bu küresel şirketler kişisel bilgilerin ve internet hareketlerinin verilerini devlet kurumları dışında pazarlama şirketleriyle de paylaşarak kişinin özel alanına saldırıyor (Kalan, 2016).

Özellikle çocuklarımıza yönelik tehlike oyun içi reklamlarla karşımıza çıkıyor. Oyuniçi reklam, reklam ile oyunun iç içe kullanıldığı oyunlar aracılığı ile bir ürünün tanıtımını yapma, yeni ürün geliştirmeye yardımcı olma, hedef kitle ile ilgili veri tabanı oluşturma ve marka deneyimi yaratma amaçlarına yönelik olarak yapılandırılıyor. Bazı oyuniçi reklam uygulamalarında ise ürün ana öğe olarak sunuluyor  ve oyunun sınırları içinde oyuncunun ürünü deneyimlemesi sağlanıyor. Bir uygulama da oyun oynanırken oyunun içinde ürünün özellikleri açıkça gösteriliyor. Özellikle çocuklara yönelik bu uygulamalarda ürünün özellikleri bir karakter tarafından anlatılıyor (Özkaya, 2010).

Bu durumda reklam verenlerin etik kavramının bir alt başlığı olan mesleki etik kurallarına uyması büyük önem arzediyor.

Çocuğun kişilik hakları açısından yaklaşım  

2018 yılının başlarında BBC’de yayınlanan bir habere göre; 16 yaşındaki bir çocuk İtalya’da kendi rızası dışında sosyal paylaşım ağlarında fotoğraflarını paylaşan annesine karşı açmış olduğu davayı kazandı. Dava neticesinde mahkeme, çocuğun kişilik haklarının korunması amacıyla şikâyete konu olan paylaşımların silinmesine hükmetti.  Annenin gelecekte benzer davranışlarda bulunması durumunda da önleyici tedbir olarak on bin Euro tazminat ödemesine karar verildi.  Bu ve buna benzer örneklerden hareketle kısaca bir çocuğun, fotoğraf, ses ve görüntülerinin ebeveyn ve diğer üçüncü şahıslar aracılığı ile sosyal medya araçları üzerinden izinsiz paylaşılması çocuğun kişilik haklarını, özel hayatını ihlal etmek anlamına geliyor.  Paylaşımı yapılan resim, ses ve görüntülere ilişkin daha sonrasında rıza göstermemesi gündeme gelebiliyor. Dolayısıyla da çocukların medeni haklarını kullanma ehliyetine sahip oldukları yaşa geldiklerinde ana ve babalarının, öğretmenlerinin veya diğer üçüncü kişilerin yayınlamış oldukları resim, ses ve görüntülere karşı hukuki yollara başvurma hakkı ortaya çıkıyor. (Serin, 2019)

Türkiye’deki  mevzuatlarda, çocukların kişisel verilerinin korunmasına ilişkin doğrudan bir düzenleme yok. Ancak başta 6698 sayılı yasa olmak üzere  konuya ilişkin genel düzenlemelerden yola çıkarak bir sonuca varılması mümkün.  Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları sözleşmesi, Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi gibi çocuk haklarıyla ilgili uluslararası mevzuatlarla ile  beraber Türk Hukuk sisteminde de düzenlemeler yapılıyor. . Çocuk Hakları Konusunda Türk Hukukunda Anayasa, Türk Medeni Kanunu, Türk Ceza Kanunu, Çocuk Koruma Kanunu, Çocukları Muzır Neşriyattan Koruma Kanunu gibi düzenlemeler bulunuyor.  

Çocukların veri gizliliği ile ilgili  öneriler

Çocukların  dijital haklarını savunup, yaşama geçirmelerini sağlayacak bilgi ve becerilerin öncelikle ebevenler tarafından edinilmesi ve bunları çocuklarıyla paylaşmaları büyük önem taşıyor. Bu amaçla internetteki uygulamalarda aşağıda bahsi geçen konulara dikkat çekmek isteriz.

İnternetteki uygulamalarda;   

 – Neyi kabul ettiğinizi bilin,

 – Kullanılan uygulamaların ve cihazların hakkınızda topladığı ve paylaştığı verileri bilin,

– Şifrelerinizi koruyun, gizlilik ayarlarını kontrol edin,  

– Çevrimiçi profillerinizi ve cihazlarınızı temizleyin,

-Ne paylaştığınızı  ve haklarınızı bilin. (LSE, My data and privacy online , 2019)  

Kaynakça     

Claussen, A. H., Crittenden, P. M. (1991). Physical and psychological maltreatment: Relations among types of maltreatment. Child Abuse & Neglect, 15(1-2), 5–18.

Kalan, Özlem. (2016). Yeni medyada reklam ve etik sorunlar. Atatürk İletişim Dergisi,10, 71-89.

Serin, Hüseyin.(2019). Sosyal Medyada Çocuk Hakları İhlalleri: Ebeveynler ve Öğretmenler Farkında mı?  Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1-27.

My Data and privacy online A toolkit for young people Children’s data and privacy online: a brief for parents , 2019, LSE  

http://www.lse.ac.uk/my-privacy-uk/Assets/Documents/Brief-parents.pdf

Özkaya,  B. (2010). Reklam Aracı olarak Advergaming. Marmara Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, 455-478

We are social (2019)